Kino „Rybak” w Łebie — historia, lokalizacja i znaczenie kulturalne

  • Kino „Rybak” mieści się przy ul. Morskiej 1/3 w Łebie, w zabytkowym budynku wzniesionym w 1929 r. jako niemiecka sala gimnastyczna (Turnhalle) dla towarzystwa gimnastycznego „Jahn”; funkcję kina pełni nieprzerwanie od lipca 1951 r. i jest najstarszą oraz najważniejszą instytucją filmowo-kulturalną miasta.
  • Budynek ma bogatą, wielowarstwową historię: po wojnie (wrzesień 1945 – maj 1946) był tymczasową kaplicą katolicką, dla której Max Pechstein namalował słynną „Madonnę Orędowniczkę”; następnie przez ok. 5 lat służył Związkowi Młodzieży Polskiej, a od 1951 r. działa jako kino.
  • Kino nadal funkcjonuje (klimatyzowana, cyfrowa sala 2D na 208 miejsc), jest wpisane do gminnej ewidencji zabytków i przechodzi gruntowny remont finansowany z funduszy europejskich; ma stać się Centrum Kultury i Animacji Społecznej, a zakończenie inwestycji zaplanowano na IV kwartał 2026 r.
Pocztówka KAW (Krajowa Agencja Wydawnicza) z lat 1983–1985, fot. J. Tymiński — w zbiorach fotopolska.eu i polska-org.pl

Pocztówka

Pocztówka KAW (Krajowa Agencja Wydawnicza) z lat 1983–1985, fot. J. Tymiński — w zbiorach fotopolska.eu i polska-org.pl

Historia budynku i kina

Budynek przy ul. Morskiej powstał w 1929 r. jako sala gimnastyczna (niem. Turnhalle), użytkowana przez niemieckie towarzystwo gimnastyczne „Jahn” (Turnverein „Jahn” e.V., w polskich źródłach także jako TG „Jahn”), nazwane na cześć „ojca gimnastyki” Friedricha Ludwiga Jahna. Łeba (niem. Leba) należała wówczas do Niemiec, w prowincji Pomorze (Pommern), w powiecie lęborskim (Kreis Lauenburg i. Pommern).

Po II wojnie światowej i przejęciu Łeby przez Polskę obiekt przechodził kolejne zmiany funkcji. Według ustaleń lokalnych (m.in. relacji Doroty Reszke, dyrektorki Biblioteki Miejskiej w Łebie — „To jest historyczny budynek i na początku służył jako sala gimnastyczna, a od 1951 roku służy nam jako sala kinowa” [Dzień Dobry TVN], oraz artykułów Dziennika Bałtyckiego/naszemiasto.pl):

  • wrzesień 1945 – maj 1946: w hali mieściła się zaimprowizowana (tymczasowa) kaplica katolicka, na czas remontu i przejęcia kościoła parafialnego;
  • ok. 1946–1951: budynek funkcjonował jako sala Związku Młodzieży Polskiej (przez około 5 lat);
  • od lipca 1951 r.: w budynku mieści się kino „Rybak”, nieprzerwanie do dziś („Od lipca 1951 roku do dzisiaj w budynku mieści się kino »Rybak«” — naszemiasto.pl/Dziennik Bałtycki).

Przedwojenna Łeba miała też niewielkie kino komercyjne odrębne od sali gimnastycznej — „Capitol-Filmtheater” przy Hauptstraße 69, działające jako filia (Mitspielort) kina Capitol w Lęborku (Lauenburg), na 156 miejsc, czynne 2 dni w tygodniu, prowadzone przez Gertrude Neitzke; jest ono udokumentowane w niemieckim spisie kin (Kinowiki) dla Pomorza z 1938 r. Sala gimnastyczna przy Morskiej stała się kinem dopiero w 1951 r.

Max Pechstein i „Madonna Orędowniczka” — najważniejszy wątek historyczny

Z budynkiem wiąże się jeden z najciekawszych epizodów w dziejach Łeby. W okresie, gdy hala służyła jako prowizoryczna kaplica katolicka (1945–1946), pierwszy polski ksiądz katolicki w Łebie, o. Mieczysław Cieślik OMI, zwrócił się do mieszkającego jeszcze w mieście wybitnego niemieckiego ekspresjonisty Maxa Pechsteina o namalowanie obrazu Matki Bożej. Pechstein, członek grupy „Die Brücke”, regularnie przyjeżdżał na Pomorze i do Łeby od 1921 r., a w okresie nazizmu zamieszkał w Łebie na stałe. W 1937 r. 326 jego prac zaliczono do „sztuki zdegenerowanej” (Entartete Kunst) i usunięto z niemieckich muzeów, a sam artysta został wykluczony z Akademii Sztuki w Berlinie.

Powstała wówczas „Madonna Orędowniczka” — według liturgia.pl „był to jedyny obraz Pechsteina o tematyce religijnej”. Artysta namalował go, według lokalnych przekazów, „używając prześcieradła z braku płótna oraz posługując się farbami do malowania kutrów rybackich, bo innych farb wtedy nie miał” (liturgia.pl). Obraz przedstawia Maryję z atrybutami morskimi (łodzie z polskimi banderami, fale), nawiązując do życia łebskich rybaków. Dziś wisi w kościele Wniebowzięcia NMP w Łebie. Obraz był eksponowany m.in. na prestiżowej wystawie „Obok. Polska i Niemcy – 1000 lat historii w sztuce” w Martin-Gropius-Bau w Berlinie (21 września 2011 – 9 stycznia 2012; o wypożyczenie zwrócił się Zamek Królewski w Warszawie jako organizator, a kuratorką była Anda Rottenberg; w 19 salach pokazano ok. 700 obiektów). Niemieckie źródło rodzinne (Manfred Lawrenz, „Erinnerungen an Leba”) potwierdza, że obraz powstał w „damaligen Turnhalle (heutiges Kino »Rybak«)”.

Mapa z 1940

Mapa z 1940

Budynek to ceglany obiekt z 1929 r., zbudowany — jak wspominają lokalne relacje — z wysokiej klasy twardej cegły. Pełniąc kolejno funkcje sali gimnastycznej, kaplicy, sali ZMP i kina, zachował charakter dużej sali widowiskowej ze sceną. Obecnie kino jest opisywane jako klimatyzowana, cyfrowa sala 2D w jakości 2K, z 208 miejscami, wygodnymi fotelami, sceną i barem.

Budynek jest wpisany do gminnej ewidencji zabytków. W 2023 r. gmina ubiegała się o 3,5 mln zł z Rządowego Programu Odbudowy Zabytków na rewitalizację — według Krzysztofa Króla, zastępcy burmistrza Łeby: „Miasto wnioskuje o 3,5 mln zł i deklaruje 71,5 tys. zł udziału własnego, zatem całość inwestycji miałaby zamknąć się w kwocie 3.571.500,00 zł” — ale środków nie otrzymała. Planowane prace obejmowały m.in. odnowienie tynków i okładzin, odtworzenie okien i drzwi, więźby i pokrycia dachowego, izolację przeciwwilgociową oraz instalacje przeciwwłamaniowe, przeciwpożarowe i odgromowe.

Obecny remont i nowa funkcja

W marcu 2025 r. gmina ogłosiła, że kino „Rybak” przejdzie gruntowny remont finansowany z programu Fundusze Europejskie dla Pomorza 2021–2027 (Działanie 6.10 „Infrastruktura kultury”, Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego). Projekt nosi nazwę „Remont oraz wyposażenie obiektu Kina w Łebie celem rozwinięcia dotychczasowej funkcji o nowe służące celom społecznym, kulturalnym i turystycznym”. Według oficjalnych danych (leba.eu/e-leba.pl): „Całkowity koszt całego przedsięwzięcia szacowany jest na około 1.052.620,47 zł, z czego wydatki kwalifikowalne projektu wynoszą 855.789,00 zł. Dofinansowanie… wyniesie około 727.420,64 zł”. W wyniku projektu ma powstać Centrum Kultury i Animacji Społecznej. Przetarg na wykonawcę planowano na II kwartał 2025 r., a zakończenie inwestycji na IV kwartał 2026 r.

Warto odnotować kontekst dzierżawy: budynek pozostaje własnością gminy, a obowiązek istotnych remontów (elewacja, dach) spoczął na samorządzie. Burmistrz Andrzej Strzechmiński komentował: „Do 2026 roku pozostanie w dzierżawie… Nie wiem czemu w umowie z dzierżawcą zapisano obowiązki leżące po jego stronie, jednak nie zapisano istotnych remontów infrastruktury kina, czyli elewacji i dachu, w związku z tym ten obowiązek spoczywa na gminie”.

Funkcja społeczna i kulturalna

Kino „Rybak”, obok Biblioteki Miejskiej, stanowi centrum życia kulturalnego Łeby. Poza projekcjami filmowymi (w sezonie letnim także kino plenerowe) odbywają się tam przedstawienia lokalnych artystów, koncerty i kwesty dobroczynne. Obiekt jest sercem kultury miasta zwłaszcza poza sezonem turystycznym, gdy życie w kurorcie zamiera.

Teatr i festiwal: Od 2021 r. w kinie działa amatorski teatr „Trzeci Dzwonek”, złożony z mieszkańców Łeby i okolic (ok. 16 członków), prowadzony przez Dorotę Reszke, dyrektorkę Miejskiej Biblioteki Publicznej. Pierwszym spektaklem była „Moralność Pani Dulskiej”. Przez 5 lat zespół wystawił 6 premier (m.in. „Ich czworo” Gabrieli Zapolskiej, „Spadek”, „Przymiarka”). W lutym 2025 r. Dorota Reszke została uhonorowana statuetką za 10-lecie twórczości teatralnej.

Biblioteka Miejska organizuje w kinie „Rybak” Nadmorski Festiwal Teatralny — pierwsza edycja odbyła się w listopadzie 2021 r. (na trzech scenach: kino Rybak, Biblioteka Miejska, Rybackie Centrum Kultury i Formacji Boleniec; I nagrodę zdobyła Fundacja Fala Nowej Kultury za spektakl „Ciała niewieście”), a IV edycja w listopadzie 2024 r. (20–23 listopada), z udziałem m.in. Teatru Miejskiego im. W. Gombrowicza z Gdyni („Bóg mordu”) i spotkaniem z Krzysztofem Antkowiakiem.

Powiązania instytucjonalne

Kluczową rolę w życiu kulturalnym wokół kina odgrywa Miejska Biblioteka Publiczna w Łebie (dyr. Dorota Reszke), która jest organizatorem festiwalu teatralnego i opiekunem teatru „Trzeci Dzwonek”. Właścicielem budynku jest Gmina Miejska Łeba (Urząd Miejski). Wydarzenia honorują przedstawiciele władz — burmistrz Łeby (Agnieszka Derba, wcześniej Andrzej Strzechmiński) oraz Starosta Lęborski (Tomasz Litwin). Biblioteka jest też wydawcą lokalnej literatury historycznej, m.in. książki Ernesta Brylla „Zaczarowane Miasto” (2008), zawierającej esej o „Madonnie” Pechsteina.